رمزارزها و پایداری شبکه برق؛ از چالش نوظهور تا ضرورت فرهنگ‌سازی برای صیانت از انرژی

گسترش استخراج رمزارزها، به‌خصوص در مراکز غیرمجاز، صرفاً یک تخلف در حوزه مصرف برق نیست، بلکه موضوعی مرتبط با پایداری شبکه، صیانت از زیرساخت‌های برق و حفاظت از منابع ملی است. در واقع، زمانی که مجموعه‌ای از دستگاه‌های پرمصرف بدون مجوز و خارج از چارچوب‌های قانونی به شبکه متصل می‌شوند، بار قابل توجه و بعضاً شبانه‌روزی به شبکه تحمیل می‌کنند؛ باری که در فرآیند برنامه‌ریزی و مدیریت مصرف پیش‌بینی نشده و می‌تواند بر کیفیت و پایداری تأمین برق مشترکان اثرگذار باشد.این مسئله در شبکه‌های توزیع، ابعاد فنی و اقتصادی قابل توجهی دارد. استفاده از انشعاب‌های غیرمجاز، تجهیزات غیراستاندارد و بارگذاری بیش از ظرفیت تجهیزات می‌تواند موجب افزایش حرارت کابل‌ها، افت ولتاژ، آسیب به تجهیزات و حتی سوختن ترانسفورماتورهای توزیع شود. از سوی دیگر، استمرار مصرف برق توسط مراکز غیرمجاز استخراج رمزارز، منابعی را که باید در خدمت مشترکان قانونی و فعالیت‌های مولد اقتصادی قرار گیرد، به سمت مصارف غیرمجاز سوق می‌دهد و در نهایت، هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی آن بر مجموعه صنعت برق و جامعه تحمیل می‌شود.از این منظر، مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز را نمی‌توان صرفاً اقدامی انتظامی یا محدود به شناسایی و جمع‌آوری دستگاه‌های غیرمجاز دانست. مسئله اصلی، ایجاد یک نظام جامع برای پیشگیری، شناسایی، برخورد و بازدارندگی است؛ رویکردی که در چارچوب سیاست‌های صنعت برق کشور و با اجرای طرح ملی «مهتاب» دنبال می‌شود.طرح ملی «مهتاب» را می‌توان نمونه‌ای از حرکت صنعت برق از یک رویکرد صرفاً واکنشی به یک رویکرد پیشگیرانه و هوشمندانه دانست. در این طرح، شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف، بهره‌گیری از ظرفیت‌های فنی و اطلاعاتی، افزایش همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، انتظامی و قضایی و همچنین استفاده از ظرفیت مردم، در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا امکان شناسایی سریع‌تر مراکز غیرمجاز و برخورد مؤثرتر با متخلفان فراهم شود.تجربه شرکت توزیع نیروی برق تبریز نیز نشان داده است که هیچ‌یک از این اقدامات به تنهایی کافی نیست. شناسایی فنی زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب برسد که با همکاری مؤثر دستگاه‌های انتظامی و قضایی همراه شود و فرآیند توقیف تجهیزات و اجرای احکام با سرعت و جدیت دنبال شود. در واقع، بازدارندگی زمانی شکل می‌گیرد که متخلف بداند علاوه بر پرداخت جرایم و هزینه‌های قانونی، سرمایه‌گذاری او در تجهیزات استخراج غیرمجاز نیز در معرض توقیف قرار دارد و تخلف از نظر اقتصادی برای او توجیه‌پذیر نخواهد بود.در کنار این موضوع، مشارکت مردم یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های طرح مهتاب به شمار می‌رود. افزایش مشوق‌های در نظر گرفته‌شده برای گزارش مراکز غیرمجاز استخراج رمزارز، از جمله ارتقای پاداش تعیین شده، زمینه شکل‌گیری یک شبکه گسترده مردمی برای صیانت از انرژی را فراهم کرده است. این ظرفیت اجتماعی به صنعت برق کمک می‌کند تا نقاطی را که شناسایی آنها از طریق روش‌های معمول دشوار است، با سرعت بیشتری شناسایی کند. در حقیقت، شهروندان در این رویکرد از مصرف‌کننده صرف به شریک صنعت برق در حفاظت از منابع انرژی تبدیل می‌شوند.برآیند اقدامات انجام‌شده در شرکت توزیع نیروی برق تبریز نیز نشان‌دهنده اهمیت این رویکرد است. از بدو آغاز اقدامات مربوط به جمع‌آوری و برخورد با استخراج غیرمجاز رمزارز، ۱۴ هزار و ۷۳۰ دستگاه ماینر از چرخه مصرف غیرمجاز خارج شده و با جلوگیری از مصرف حدود ۸۶ میلیون کیلووات‌ساعت انرژی، بخشی از ظرفیت شبکه از یک مصرف غیرمولد و غیرقانونی آزاد شده است. این میزان صرفه‌جویی، به‌ویژه در شرایطی که صنعت برق با ضرورت مدیریت مصرف و تأمین پایدار انرژی در دوره‌های اوج بار مواجه است، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.از سوی دیگر، وصول ۹۳ میلیارد تومان از مطالبات مرتبط با این حوزه، تنها یک دستاورد مالی محسوب نمی‌شود؛ بلکه اقدامی در راستای صیانت از حقوق عمومی و بازگرداندن منابعی است که باید در مسیر توسعه، نگهداری و ارتقای زیرساخت‌های صنعت برق مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، تجربه نشان داده است که مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارزها یک مأموریت مقطعی نیست. فناوری در حال تغییر است و شیوه‌های سوءاستفاده از زیرساخت‌ها نیز می‌تواند همگام با آن تغییر کند. بنابراین، موفقیت پایدار در این عرصه نیازمند استمرار نظارت، به‌روزرسانی روش‌های شناسایی، تقویت همکاری‌های بین‌دستگاهی و مهم‌تر از همه، تغییر نگاه جامعه به مقوله انرژی است.واقعیت این است که نمی‌توان صرفاً با تکیه بر جریمه و برخورد، مسئله‌ای با این گستردگی را برای همیشه حل کرد. آنچه می‌تواند دستاوردهای طرح مهتاب را ماندگار کند، حرکت از «جریمه‌محوری» به سمت «فرهنگ‌محوری» و ایجاد یک فرهنگ عمومی برای صیانت از انرژی است. برق صرفاً یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه بخشی از سرمایه و زیرساخت ملی است که استمرار تولید، فعالیت اقتصادی، رفاه اجتماعی و توسعه کشور به آن وابسته است.از این رو، هدف نهایی ما در صنعت برق باید فراتر از جمع‌آوری دستگاه‌های غیرمجاز و برخورد با متخلفان باشد؛ هدف، ایجاد یک فرهنگ پایدار صیانت از انرژی است؛ فرهنگی که در آن هر شهروند خود را در برابر منابع ملی مسئول بداند و گزارش یک مصرف غیرمجاز را نه صرفاً یک اقدام فردی، بلکه مشارکتی در حفاظت از منافع عمومی تلقی کند.شرکت توزیع نیروی برق تبریز نیز با تکیه بر ظرفیت‌های فنی، مشارکت مردم، همکاری دستگاه‌های مسئول و استمرار نظارت، تلاش می‌کند اجرای مؤثر طرح ملی مهتاب را با جدیت دنبال کند. مسیر پیش رو، مسیر تقویت حکمرانی انرژی، افزایش بهره‌وری و صیانت از سرمایه‌های ملی است؛ مسیری که موفقیت در آن، نیازمند همراهی همه بخش‌های جامعه و تبدیل حفاظت از انرژی به یک مسئولیت مشترک و ملی است.