“ایچری شهر” باکو؛ تجربهای موفق از بازآفرینی شهری بافتهای تاریخی در شهرهای کهن، هویت فرهنگی و خاطره جمعی ساکنان را در خود جای داده اند و به عنوان بخش هایی زنده از تاریخ، حامل ارزش های اجتماعی، هنری و کالبدی محسوب می شوند. شهریارتبریز/ محمد جام کسری: بافتهای تاریخی در شهرهای کهن، هویت فرهنگی و […]
“ایچری شهر” باکو؛ تجربهای موفق از بازآفرینی شهری
بافتهای تاریخی در شهرهای کهن، هویت فرهنگی و خاطره جمعی ساکنان را در خود جای داده اند و به عنوان بخش هایی زنده از تاریخ، حامل ارزش های اجتماعی، هنری و کالبدی محسوب می شوند.
شهریارتبریز/ محمد جام کسری: بافتهای تاریخی در شهرهای کهن، هویت فرهنگی و خاطره جمعی ساکنان را در خود جای داده اند و به عنوان بخش هایی زنده از تاریخ، حامل ارزش های اجتماعی، هنری و کالبدی محسوب می شوند. در این زمینه «ایچری شهر» باکو نمونه ای برجسته و موفق از پروژه بازآفرینی شهری در دوره معاصر است که در ده های اخیر با اجرای برنامه ای جامع برای مرمت و بازآفرینی خود بر پایه نهاد مدیریتی ویژه تدوین طح کلان حفظ و مرمت، ترکیب مرمت فنی و مداخله اصولی با بازسازی زیرساخت ها و تلاش برای رشد گردشگری با حفظ هویت محله ای به یکی از نمونه های موفق هم پیوندی میان حفاظت فرهنگی و توسعه شهری پایدار تبدیل شده است.
شهر باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان در دهه های اخیر با اجرای برنامه ای جامع برای مرمت و بازآفرینی بافت تاریخی خود به یکی از نمونه های موفق هم پیوندی میان حفاظت فرهنگی و توسعه شهری پایدار تبدیل شده است. اهمیت این تجربه از آن جهت است که باکو نیز همانند بسیاری از شهرهای تاریخی منطقه، در دهه های پایانی قرن بیستم با چالش های مشابهی مواجه بود؛ فرسودگی کالبدی، مهاجرت ساکنان بومی، کمبود خدمات شهری و فشار توسعه شهری مدرن بر محدوده های تاریخی.
با این حال با اتخاذ رویکردی چند وجهی و هماهنگ توانست میان اهداف توسعه گردشگری، ارتقای زیرساخت های شهری و حفظ اصالت تاریخی تعادل برقرار کند. شهرداری باکو و نهاد تخصصی حفاظت با ایچری شهر با ایجاد یک سازمان مستقل مدیریتی، تدوین طرح جامع و حفاظت، بازسازی شبکه ها خدماتی و مشارکت با نهادهای بین المللی از جمله یونسکو و بنیاد آقاخان توانستد الگویی موفق از بازآفرینی شهری متوازن ارائه دهند.
«ایچری شهر» هسته تاریخی و یکی از قدیمی ترین مناطق شهری باکو است که به وسیله دیوارهای سنگی و باستانی احاطه شده است. خیابان های باریک و ساختمانهای تاریخی با قدمت قرن ها، گنجینه ای از میراث تاریخی و فرهنگی است که از سال ۲۰۰۰ میلادی به عنوان میراث جهانی در سازمان یونسکو به ثبت رسید.
این محدوده نهتنها میراث معماری و فرهنگی چند هزارساله را در خود حفظ کرده، بلکه با اجرای طرحهای مرمت هدفمند، ارتقای زیرساختهای گردشگری، مدیریت یکپارچه و جلب مشارکت بخش خصوصی، توانسته است حیات اقتصادی و اجتماعی پویایی را در دل بافتی تاریخی بازآفرینی کند. حفظ و احیا بافت تاریخی ایچری شهر، اقدام مهمی بود که با هدف حفاظت و نمایش میراث فرهنگی غنی این شهر انجام شد و به دلیل ترکیب منحصر به فردش از سبک های معماری قرون وسطایی، اسلامی و روسی به عنوان میراث جهانی یونسکو شناخته شد.
این برچسب جهانی و عنوانی که به آن لقب داده شده بود، نه تنها اهمیت ایچری شهر را به عنوان یک سایت میراث فرهنگی برجسته کرد، بلکه اهمیت حفاظت و نگهداری از مناطق تاریخی مشابه در سراسر جهان را افزایش داد. همچنین، باعث شد بسیاری از گردشگران، محققان و دغدغه مندان حفاظت از میراث تاریخی نگاهشان به این شهر جلب و راهی آنجا شوند تا نمونه به خوبی شده حفاظت را از نزدیک ببینند.
یکی از نکات قابل توجه در حفظ ایچری شهر که پس از ثبت جهانی آن به چشم آمد، تلاش هایی بود که برای ترویج صنایع دستی و مهارت های سنتی انجام شد تا هم شیوه های فرهنگی و انتقال آنها به نسل های آینده امکان پذیر باشد و هم رونق اقتصادی این حوزه را رقم بزند. اتفاقی که نه تنها اقتصاد محلی ایچری شهر را تقویت کرد بلکه باعث افزایش آگاهی اهمیت میراث تاریخی منطقه در بین ساکنان و بازدیدکنندگان این منطقه شد.
بررسی های جدید هم نشان می دهد که توسعه گردشگری طی دو دهه اخیر نقش مهمی در توسعه این شهر داشته و منجر به رونق گردشگری، افزایش سرمایه گذاری در زیرساخت ها، بازسازی مکان های تاریخی، توسعه هتل ها و اقامتگاههای گردشگری، رستوران ها و فروشگاههای جدید در ایچری شهر شده و فرصت های اقتصادی را برای ساکنان محلی ایجاد کرده کرده است.
تجربه مدیریت شهری باکو در مرمت و بازآفرینی بافت تاریخی ایچری شهر، نمونه ای موفق از ترکیب «حفاظت میراث» و «بازآفرینی شهری» است که بر پایه اصولی چون نهادسازی مستقل، برنامه ریزی جامعع، شفافیت مدیریتی، و پیوند میان حفاظت فرهنگی و توسعه اقتصادی شکل گرفته است. این مدل نشان می دهد که حفاظت از میراث تاریخی صرفاً فعالیتی فرهنگی نیست، بلکه یک ابزار توسعه پایدار شهری است که می تواند در خدمت ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، رونق گردشگری و افزایش هویت شهری قرار گیرد. هدف این تلاش ها حفاظت از میراث فرهنگی بافت قدیم و اطمینان از ارتباط و تداوم حیات مدنی آن برای نسل های آینده است.
تجربه مدیریت شهری باکو از این منظر قابل توجه است که نشان می دهد حفاظت از بافت تاریخی نه به عنوان مانعی در برابر توسعه، بلکه به مثابه فرصتی برای بازتولید ارزش های فرهنگی و اقتصادی شهر عمل می کند. تجربه ای که می توان در شهرهای تاریخی ایران نظیر کهن شهر تبریز هم تکرار کرد.
