اتحادیه شهرداری های کشور؛ از انحلال تا احیاء

شهریار تبریز/ محمد جام کسری: بر این اساس، در این یادداشت زمینه های تاریخی شکل گیری، دلایل انحلال و ضرورت های احیای مجدد اتحادیه مورد واکاوی قرار گرفته است.

زمینه های تاریخی شکل گیری اتحادیه شهرداری های ایران به سال ۱۳۳۴ بر می گردد. در این سال توافقنامه‌ ای بین اسدالله علم وزیر وقت کشور و گریگوری‌ پک سفیر آمریکا در ایران منعقد گردید که به نام طرح ۱۱۳ معروف شد. این طرح، همان تشکیل اتحادیه شهرداری‌ها بود. با راهنمایی و مشاوره متخصصان آمریکایی و سیاست حکومت وقت جهت رسیدگی به اوضاع شهرها و آماده کردن آنها برای جذب جمعیت سرریز روستایی که قرار بود با انجام اصلاحات ارضی این اتفاق بیافتد، اتحادیه شهرداری‌ها در سال ۱۳۳۵ به‌ منظور ایجاد همکاری بین شهرداری‌های کشور و در سطح بین‌المللی شکل گرفت. این نهاد غیردولتی با برگزاری نشست‌های تخصصی، کارگاه‌ها و سمینارها، ایجاد بانک تجربه و پایش عملکرد شهرداری‌ها نقش مؤثری در ارتقای توان مدیریتی و ظرفیت شهرداری‌ها ایفا می‌کرد.

پس از انقلاب در سال ۱۳۵۹ وزارت کشور با ارائه لایحه‌ای به شورای انقلاب بنا به دلایل؛ ضعف ساختار قانونی و اجرایی، کمبود منابع مالی پایدار، ضعف مدیریت و هماهنگی بین شهرداری‌ها، عدم حمایت سیاسی و نهادینه‌سازی، کمبود تعامل بین‌المللی زمینه های انحلال اتحادیه را کلید زد.

در ادامه تغییرات شدید سیاسی و اقتصادی پس از انقلاب، تغییر دولتمردان و به ویژه شرایط جنگ و مشکلات ویژه شهرداری‌ها، دولت را متوجه این امر کرد که وزارت کشور به تنهایی نمی‌تواند شهرداری‌ها را مدیریت کند. به همین دلیل در سال ۱۳۶۵، هیأت دولت مصوبه‌ای را تصویب کرد که سازمان شهرداری‌های مقرر در ماده ۶۲ تشکیل شود. این مهم نهایتاً با اصلاح اساسنامه منجر به شکل گیری «سازمان شهرداری‌ها» در سال ۱۳۸۰شد.

به نظر می رسد جایگزینی سازمان شهرداری‌ها به جای اتحادیه شهرداری که در سال ۱۳۵۹ منحل شد، حرکتی رو به عقب بوده باشد. انتظار این بود که با تشکیل سازمان شهرداری ها، وظایف وزارت کشور در حوزه شهرداری و مدیریت شهری به این سازمان منتقل ‌شود، اما حوزه عمرانی همچنان پابرجا ماند و سازمان شهرداری به عنوان تشکیلاتی موازی در کنار دولت ایجاد ‌شد. با این وضعیت، نه تنها مشکلی از شهرداری ها حل نشد، بلکه با شکل‌گیری تشکیلات موازی در دولت، عملاً شهرداری‌ها در انجام امور خود سردرگم ‌شدند.

امروزه با توجه به پیچیده شدن مسائل شهری، تشکیل شوراهای شهر و افزایش آگاهی شهروندان نسبت به حقوق و مسئولیت‌هایشان، ضرورت تشکیل اتحادیه شهرداری‌ها بیش از پیش حس می‌شود. چرا که سازمان شهرداری‌ها را نمی‌توان نماینده واقعی شهرداری‌ها دانست؛ در واقع‌ می‌توان گفت حضور هم‌زمان حوزه عمرانی وزارت کشور و سازمان شهرداری‌ها به عنوان دو نهاد موازی بیان‌گر پرحجم شدن دولت در حوزه مدیریت شهری است که این برخلاف سیاست‌های کلان کشور و برنامه های توسعه است.

در عین حال، در شرایط فعلی، شهرداریها فاقد تشکیلاتی هستند که در سطح ملی مدافع منافع آنها باشد. وقتی که لایحه ای از طرف دولت در حوزه شهرداریها در مجلس مطرح می شود، هیچ وقت رئیس سازمان شهرداریها که معاون وزیر کشور است نمیتواند بر خلاف مفاد آن لایحه با نمایندگان مجلس لابی کند. همچنین برای شهرداریها امکان مبادله تجربیات و بهره مندی از تواناییهای یکدیگر فراهم نیست؛ چون سازمان شهردایها به صورت متمرکز تشکیل و فرماندهی شده است و شهرداریها عملاً در این سازمان حضوری ندارند. به همین دلیل، در سال های اخیر می بینیم که خود کلانشهرها و مراکز استانها به سمت تشکیل مجمع رفتند؛ مجمع شهرداران کلانشهرها، مجمع شهرداران مراکز استانها و مواردی از این قبیل نیز به صورت خودجوش و غیر رسمی شکل گرفته اند.

از اینرو تشکیل اتحادیه های شهرداری ها می تواند زمینه را برای؛ افزایش روابط بین المللی شهرها، تقویت همکاری بین شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، ایجاد هماهنگی ملی در مدیریت شهری، توانمندسازی نیروی انسانی، ارتباط با اتحادیه‌های بین‌المللی، ارتقای مشارکت سیاسی و اجتماعی، حل مسائل ملی شهری، فراهم نماید. با احیای مجدد اتحادیه، این نهاد می‌تواند به عنوان یک بازوی کارشناسی و هماهنگ ‌کننده مدیریت شهری، نقش مهمی در توسعه پایدار شهرهای کشور ایفا نماید.

رئیس گروه برنامه­ ریزی اداره کل برنامه و بودجه شهرداری تبریز