توسعه پایدار در میدان عمل، نه در ویترین شعارها

شهریار تبریز/ محمد جام کسری: انتخاب پنج شهر از پنج کشور جهان به‌عنوان برگزیدگان چهارمین دوره جایزه جهانی توسعه پایدار شهری (Shanghai Award ۲۰۲۶)، بار دیگر این پرسش اساسی را پیش روی مدیران و برنامه‌ریزان شهری قرار می‌دهد که معیار واقعی توسعه‌یافتگی یک شهر چیست؟ گسترش زیرساخت‌های کالبدی، اجرای پروژه‌های عمرانی و برخورداری از فناوری‌های نوین، به‌تنهایی نمی‌توانند بیانگر پایداری و کیفیت عملکرد یک شهر باشند. آنچه در ارزیابی‌های جدید شهری اهمیت فزاینده‌ای یافته، توانایی مدیریت شهری در پیوندزدن سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و کالبدی، ارتقای تاب‌آوری، کاهش نابرابری‌ها و بهبود ملموس کیفیت زندگی شهروندان است. از این منظر، جایزه شانگهای را می‌توان فراتر از یک رویداد تشویقی، تلاشی بین‌المللی برای بازتعریف معیارهای موفقیت در مدیریت و حکمرانی شهری دانست.

جایزه جهانی توسعه پایدار شهری، ابتکاری مشترک از سوی برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-Habitat)  و شهرداری شانگهای چین است که در سال ۲۰۲۲ پایه‌گذاری شد. این ابتکار با هدف شناسایی، معرفی و ترویج تجارب مؤثر شهرها در تحقق اهداف توسعه پایدار و اجرای دستورکار جدید شهری شکل گرفت. برگزاری چهار دوره متوالی این جایزه از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، با معرفی تجربه شهرهایی از مناطق مختلف جهان، نشان‌دهنده تلاش برای گسترش تبادل دانش و تجربه در حوزه مدیریت و توسعه شهری است. وجه تمایز این رویداد، توجه به عملکرد شهرها فراتر از شاخص‌های صرفاً کالبدی و پروژه‌محور و ارزیابی اقداماتی است که در حوزه‌هایی همچون عدالت اجتماعی، پایداری زیست‌محیطی، تاب‌آوری، نوآوری و کیفیت زندگی شهروندان به نتیجه رسیده‌اند.

چهارمین دوره؛ رقابت بر سر آینده شهری پایدار

چهارمین دوره این جایزه با شعار محوری «ساخت آینده شهری پایدار برای همگان» برگزار شد و چهار محور موضوعی را در کانون توجه قرار داد:

۱- تأمین مسکن مناسب متناسب با نیازهای متنوع شهروندان؛

۲- بازآفرینی شهری و بهسازی سکونتگاه‌های انسانی؛

۳- توسعه زیرساخت‌های تاب‌آور در مواجهه با تغییرات اقلیمی؛

۴- مشارکت ذی‌نفعان مختلف در تقویت حکمرانی شهری.

در این دوره، ۹۲ درخواست از ۳۴ کشور جهان دریافت شد و هیئت داوران مستقل بین‌المللی، طرح‌ها و عملکرد شهرهای نامزد را بر اساس چهار معیار اصلی «اثرگذاری، نوآوری، پایداری و قابلیت انطباق» مورد ارزیابی قرار دادند. در نهایت، آدیس‌آبابا از اتیوپی، سانتیاگو دِ کالی از کلمبیا، استانبول از ترکیه، جینگ‌دژن از چین و کاتوویتسه از لهستان به‌عنوان پنج شهر برگزیده معرفی شدند. مراسم اعطای جوایز نیز در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، هم‌زمان با رویدادهای جهانی روز شهرها، در فوژو چین برگزار شد.

پنج شهر برگزیده؛ پنج مسیر متفاوت برای تحقق پایداری

بررسی تجربه پنج شهر منتخب نشان می‌دهد که توسعه پایدار، نسخه‌ای واحد و از پیش تعیین‌شده برای همه شهرها ندارد. هر شهر متناسب با زمینه‌های تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی خود، مسیر متفاوتی را برای مواجهه با چالش‌های توسعه شهری برگزیده است. بااین‌حال، در پس این تفاوت‌ها می‌توان مجموعه‌ای از رویکردهای مشترک را شناسایی کرد که توجه به آنها برای نظام‌های مدیریت شهری سایر کشورها نیز اهمیت دارد.

         –  آدیس‌آبابا؛ پیوند مسکن، محیط‌زیست و عدالت شهری

         –  سانتیاگو دِ کالی؛ بازآفرینی با تأکید بر کاهش نابرابری‌های فضایی

         – استانبول؛ بازآفرینی شهری در پیوند با تاب‌آوری و حفاظت از هویت تاریخی

         – جینگ‌دژن؛ تبدیل میراث تاریخی به سرمایه توسعه شهری

         –  کاتوویتسه؛ گذار از اقتصاد صنعتی به شهر سبز و تاب‌آور

توسعه پایدار؛ مسئله‌ای فراتر از اجرای پروژه‌های عمرانی

تأمل در تجربه پنج شهر برگزیده، یک وجه مشترک بنیادین را آشکار می‌کند: عبور از نگاه جزیره‌ای و پروژه‌محور به سمت حکمرانی یکپارچه شهری. در این رویکرد، مسکن، حمل‌ونقل، محیط‌زیست، اقتصاد شهری، میراث فرهنگی و مشارکت اجتماعی، موضوعاتی مستقل و منفک از یکدیگر نیستند؛ بلکه اجزای منظومه‌ای به‌هم‌پیوسته‌اند که عملکرد هر بخش بر سایر بخش‌ها تأثیر می‌گذارد. به همین دلیل، موفقیت در توسعه پایدار را نمی‌توان صرفاً با تعداد پروژه‌های اجراشده، میزان اعتبارات هزینه‌شده یا حجم ساخت‌وسازهای شهری سنجید؛ بلکه باید دید این اقدامات تا چه اندازه به حل مسائل واقعی شهر و بهبود شرایط زندگی شهروندان منجر شده‌اند.

این همان نقطه‌ای است که بسیاری از نظام‌های مدیریت شهری، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، با چالش مواجه‌اند. تعدد طرح‌ها و پروژه‌ها لزوماً به معنای تحقق توسعه نیست. چه‌بسا شهرهایی که با وجود برخورداری از منابع مالی قابل توجه و اجرای پروژه‌های متعدد، همچنان با نابرابری فضایی، گسترش نامتوازن کالبدی، بحران‌های زیست‌محیطی، ضعف حمل‌ونقل عمومی و ناهماهنگی نهادی مواجه‌اند. در چنین شرایطی، مسئله صرفاً کمبود منابع یا فقدان پروژه نیست؛ بلکه باید نسبت میان سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تأمین منابع، اجرا و ارزیابی عملکرد را مورد پرسش قرار داد.

از این منظر، یکی از مهم‌ترین درس‌های تجربه شهرهای برگزیده آن است که توسعه پایدار نیازمند سازوکاری منسجم برای تبدیل اهداف راهبردی به برنامه‌های عملیاتی، تخصیص هدفمند منابع و ارزیابی مستمر نتایج است. اهدافی همچون کاهش نابرابری، ارتقای تاب‌آوری و بهبود کیفیت زندگی، زمانی از سطح اسناد بالادستی و شعارهای مدیریتی فراتر می‌روند که به تعهدات اجرایی مشخص، بودجه‌های متناسب و شاخص‌های قابل سنجش تبدیل شوند. افزون بر این، ارزیابی عملکرد مدیریت شهری باید به‌جای تمرکز صرف بر ورودی‌ها و خروجی‌های اجرایی، میزان اثرگذاری اقدامات بر زندگی شهروندان را نیز مورد سنجش قرار دهد.

در نهایت، پیام اصلی جایزه جهانی توسعه پایدار شهری ۲۰۲۶ را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: “توسعه پایدار نه در تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده، بلکه در کیفیت حکمرانی، میزان حل مسائل شهری و تغییری سنجیده می‌شود که در زندگی شهروندان ایجاد می‌کند.”

شهر پایدار، شهری نیست که صرفاً چهره‌ای مدرن‌تر و زیرساخت‌هایی گسترده‌تر داشته باشد؛ بلکه شهری است که بتواند میان رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی، حفاظت از محیط‌زیست، صیانت از هویت تاریخی و تاب‌آوری در برابر بحران‌ها تعادل برقرار کند. فاصله میان شعار توسعه پایدار و تحقق آن در میدان عمل، همان فاصله‌ای است که مدیریت شهری باید با برنامه‌ریزی منسجم، پاسخ‌گویی نهادی و ارزیابی مبتنی بر نتایج طی کند.