راهبرد پایدار، مرهم زخم‌های کهن ۳۱ اکتبر، روز جهانی شهرها، نقطه‌ای است که در آن، سازمان ملل متحد نگاه جهانی را به سمت قلب تپنده تمدن بشر، یعنی مناطق شهری، متوجه می‌سازد. شهریار تبریز/ بیژن آقا بیگی: ۳۱ اکتبر، روز جهانی شهرها، نقطه‌ای است که در آن، سازمان ملل متحد نگاه جهانی را به سمت قلب […]
راهبرد پایدار، مرهم زخم‌های کهن
۳۱ اکتبر، روز جهانی شهرها، نقطه‌ای است که در آن، سازمان ملل متحد نگاه جهانی را به سمت قلب تپنده تمدن بشر، یعنی مناطق شهری، متوجه می‌سازد.
شهریار تبریز/ بیژن آقا بیگی: ۳۱ اکتبر، روز جهانی شهرها، نقطه‌ای است که در آن، سازمان ملل متحد نگاه جهانی را به سمت قلب تپنده تمدن بشر، یعنی مناطق شهری، متوجه می‌سازد. این روز که با قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۳ و به عنوان میراثی از نمایشگاه جهانی اکسپو ۲۰۱۰ شانگهای چین تعیین شد، با هدف ارتقاء آگاهی عمومی از روند شتابان شهرنشینی و تشویق همکاری بین‌المللی برای رسیدگی به چالش‌های آن آغاز به کار کرد. فلسفه وجودی این روز، حول یک شعار ساده اما عمیق شکل گرفت: شهر بهتر، زندگی بهتر، آرمانی که مستقیماً با یازدهمین هدف توسعه پایدار (SDG 11) یعنی( شهرها و سکونتگاه های انسانی را فراگیر، ایمن، تاب‌آور و پایدار سازیم ) برای ساختن شهرهای امن، مقاوم، فراگیر و پایدار پیوند خورده است.
امسال، در حالی که آرمان جهانی بر سویهٔ شهرهای هوشمند مردم‌محور برای سال ۲۰۲۵ تأکید دارد، این پرسش عمیق‌تر می‌شود که آیا شهری با قدمت ۷۰۰۰ ساله، شهری چون تبریز، که مهد تمدن و تجارت و نماد تاب‌آوری تاریخی است، می‌تواند این هوشمندی را به ابزاری برای ریشه‌کنی نابرابری‌ها و حل بحران‌های محیطی (از آلودگی تا فرسودگی) تبدیل کند؟ راز بقای ۷۰۰۰ ساله تبریز در گرو اتخاذ یک راهبرد حکمرانی هوشمندانه و عبور قاطعانه از نابرابری‌های ساختاری نهفته است.
توهم هوشمندی و تاب‌آوری اجتماعی
شعار شهرهای هوشمند مردم‌محور برای سال ۲۰۲۵، در شهری چون تبریز، یعنی بازگرداندن هویت و تاب‌آوری اجتماعی به مناطقی که سال‌ها از چرخه توسعه خارج شده‌اند. هوشمندی واقعی، باید با نگاهی انسان‌مدارانه، به قلب بافت‌های فرسوده و حاشیه‌ای رسوخ کند.
نقطه قوت هوشمند: اقدامات اساسی مدیریت شهری در سال‌های اخیر، نشانه‌های روشنی از همین رویکرد استراتژیک را نمایان ساخته است. پروژه‌هایی نظیر احداث ۴۵ متری آل‌هاشم (پروژه نجات تبریز)، صرفاً یک اقدام عمرانی نیستند؛ آن‌ها با دسترسی‌بخشی، سرمایه اجتماعی این مناطق را تقویت کرده، نابرابری فضایی را کاهش می‌دهند و به طور مستقیم در راستای افزایش تاب‌آوری اجتماعی ساکنان حاشیه عمل می‌کنند. همچنین، تلاش برای احیای باغات قدیمی شهر و تبدیل آن‌ها به پارک‌های شهری، در حکم ریه‌های تنفسی، گامی انسان‌مدارانه برای تضمین سرانه سلامت و نشاط عمومی است.
چالش هوشمندی مردم‌محور: با این حال، تا زمانی که مفهوم هوشمندی در مدیریت شهری صرفاً به نصب نرم‌افزارها و سنسورها محدود شود، و نه به استفاده از داده‌ها برای توانمندسازی و مشارکت واقعی شهروندان، ما به هدف مردم‌محوری نرسیده‌ایم. هوشمندی واقعی باید صدای ساکنان حاشیه را به سیستم تصمیم‌گیری مرکزی برساند و به آن‌ها اجازه دهد در طراحی آینده شهری خود سهیم باشند تا هویت تاریخی تبریز، نه فقط در بازار جهانی، بلکه در کیفیت زندگی هر شهروندش احیا شود.
اولویت‌بندی راهبردی: از بتن به انسان
رویکرد انسان‌مدارانه در توسعه شهری حکم می‌کند که پروژه‌های زیربنایی با هدف کاهش فشار بر مردم و محیط زیست در اولویت باشند. اما در تبریز، همچنان گسستی میان این رویکرد و سیاست‌های درآمدی مشهود است.
نقد راهبردی: با وجود سرمایه‌گذاری‌های حیاتی مانند تسریع در اجرای خطوط مترو، که یک گام پایدار و ضروری است، همچنان نگاه کالبدی و بتنی بر نگاه انسان‌مدارانه غالب است. هویت ۷۰۰۰ ساله تبریز، که بر پایه‌ی تعاملات اجتماعی در محلات و بافت تاریخی شکل گرفته، با تراکم‌فروشی و نادیده گرفتن حقوق کیفی زندگی آسیب می‌بیند. حکمرانی هوشمند مردم‌محور یعنی تخصیص منابع بر اساس شاخص‌های سلامت، عدالت و دسترسی آسان، نه صرفاً درآمدزایی از ساخت‌وسازهای فاقد هویت.
تأکید بر پایداری: اگر هوشمندی به سامانه‌های پیش‌بینی و مدیریت آلودگی و زباله و تخصیص عادلانه خدمات آموزشی و درمانی در مناطق کم‌برخوردار منجر نشود، میراث ما به سرعت در غبار نابرابری و آلودگی محو خواهد شد. هوشمندی باید راه را برای اجرای طرح‌های مقاوم‌سازی و نوسازی بافت فرسوده باز کند، نه اینکه با تمرکز بر توسعه افقی، تهدید زلزله را برای ساکنان این بافت‌ها تشدید نماید.
حکمرانی: بازسازی اعتماد و مشارکت
فراخوان عمل: تنها راه برای احیای هویت تاریخی تبریز، نه صرفاً مرمت بناها، بلکه بازسازی اعتماد و مشارکت عمومی است. ریشه نابرابری در شفافیت مالی ناپایدار است؛ وابستگی به درآمدهای ناپایدار شهری (مانند تراکم‌فروشی) باید به سمت درآمدهای پایدار (عوارض محیطی و مالیات‌های محلی) تغییر مسیر دهد.
حکمرانی هوشمند مردم‌محور یعنی شفافیت کامل در بودجه و مناقصات، تا شهروندان و متخصصان بتوانند بر کیفیت و جهت‌گیری پروژه‌هایی که بر زندگی آن‌ها تأثیر می‌گذارد، نظارت نمایند. این شفافیت، جراحی حیاتی است.
این رویکرد، تاب‌آوری اجتماعی تبریز را از حالت انفعالی خارج کرده و به یک نیروی فعال برای پایداری و حفظ هویت تاریخی تبدیل می‌کند.
تبریز شایسته آن است که در روز جهانی شهرها، هویت تاریخی خود را با عزم راسخ برای عدالت و هوشمندی مردم‌محور تلفیق کند و به الگویی برای توسعه پایدار انسان‌مدارانه در منطقه تبدیل شود. ورای تاریخ ۷۰۰۰ ساله، این شهر باید امروز هوشمندانه و عادلانه مدیریت شود تا برای نسل‌های بعد نیز میراثی ارزشمند بماند.
در خاتمه، در روز جهانی شهرها، پیام تبریز ۷۰۰۰ ساله به تمام مدیران و شهروندان روشن است: این شهر دیگر تاب تحمل نابرابری‌های کهنه را ندارد. قدمت تبریز، نه یک افتخار صرف، بلکه یک مسئولیت سنگین برای تضمین آینده است. هوشمندی، هدف نیست؛ ابزار تحقق عدالت فضایی و اجتماعی است. برای احیای واقعی هویت تاریخی تبریز، باید از وسوسه “نمایش‌های عمرانی” گذشت و به سمت “حکمرانی هوشمند مردم‌محور” حرکت کرد. تنها آن زمان است که میراث گذشته، تضمین‌کننده آینده‌ای پایدار و عادلانه برای تمام شهروندان خواهد بود.
