نجات «خاک سرخ» از حصار «خاکستری» با ایدهٔ اکوپارک فرهنگی آرامگاه چهارصد سخنور، عارف و اسطورهٔ ادب جهان اسلام، شایستهٔ تجلیلی شکوهمند و در خور بلندای تاریخ این دیار است. آیین هزارهٔ مقبره‌الشعرا در دوم دی‌ماه، فرصتی بی‌نظیر برای بازخوانی این میراث گرانبهاست؛ به شرط آنکه این رویداد ملی به تشریفات اداری و پوسته‌های ظاهری […]
نجات «خاک سرخ» از حصار «خاکستری» با ایدهٔ اکوپارک فرهنگی
آرامگاه چهارصد سخنور، عارف و اسطورهٔ ادب جهان اسلام، شایستهٔ تجلیلی شکوهمند و در خور بلندای تاریخ این دیار است. آیین هزارهٔ مقبره‌الشعرا در دوم دی‌ماه، فرصتی بی‌نظیر برای بازخوانی این میراث گرانبهاست؛ به شرط آنکه این رویداد ملی به تشریفات اداری و پوسته‌های ظاهری محدود نگردد. سرخاب، یک بلوک ساختمانی محصور میان چهار خیابان نیست؛ بوم‌سازگانی زنده و رگ‌برگی است که از دامنه‌های سرخ عینالی تا قلب تپندهٔ تاریخ تبریز امتداد دارد.
شهریار/ بیژن آقابیگی: صیانت از این هویت اصیل، نیازمند گذار از مداخله‌های نقطه‌ای است تا با شجاعت علمی در «معماری منظر» و تحقق ایدهٔ «اکوپارک فرهنگی سرخاب»، پیوند گم‌شدهٔ میان شهر، کوه و شعر دوباره احیا شود؛ پیش از آنکه نوای ماندگار این خاک، در پس بارویی از بتن سرد و پرچینی پوسیده از بی‌تدبیری و بی‌مهری سال‌های گذشته، به خاموشی ابدی بگراید.
حصر جزیره‌ای یک یادمان؛ کالبدشکافی خطای ادراکی در مدیریت شهری
بزرگ‌ترین خطایی که در نیم‌قرن اخیر پیرامون مقبره‌الشعرا رخ داده، برخورد «نقطه‌ای» با یک «پدیده شبکه‌ای و پیوسته» است. نگاه تکنوکراتیک و مهندسی‌زده، المان یادمان مقبره‌الشعرا را مانند سازه‌ای جداافتاده از محیط پیرامون در نظر گرفته؛ سازه‌ای که گمان می‌کردند اگر دور آن حصاری کشیده شود، زیرزمینی احداث گردد و چند قطعه چمن و سنگ گرانیت بر خاک آن بنشیند، رسالت تاریخی به سرانجام رسیده است.
اما واقعیت کالبدی سرخاب، امروز حامل پیامی هشداردهنده است: گسست خشن میان مقبره‌الشعرا با بافت مسکونی، خفگی ادراکی ناشی از هجوم ترافیک سواره خیابان ثقهالاسلام، و نابودی هرگونه سلسله‌مراتب دسترسی پیاده. زائر یا گردشگری که پای در این میدان می‌گذارد، تجربه پیوند با تاریخ را احساس نمی‌کند، بلکه وارد یک کارگاه ساختمانی طولانی‌مدت یا جزیره‌ای محاصره‌شده با بتن و آهن می‌شود.
پژوهش‌های ارزیابی کیفی فضاهای شهری در تبریز نیز مؤید همین بحران است؛ محوطه پیرامونی این بنا کارکرد یک «پارک مقیاس محله‌ای یا حداکثر ناحیه‌ای» را ارایه می‌دهد، در حالی که تقاضای ادراکی و هویتی نهفته در آن، در «مقیاس فراملی و بین‌المللی» تعریف می‌شود. تحمیل این بار سنگین هویتی بر یک کالبد فشرده و فاقد کریدورهای تنفسی، سبب فرسایش معنایی یادمان و بیگانگی روزافزون اهالی اصیل محله سرخاب با آن شده است.
از بابا حسن سرخابی تا فراموشی روح مکان
تاریخ تبریز، شناسنامه خاکی است که بی‌دلیل «سرخاب» نام نگرفت. به استناد منابعی چون روضات‌الجنان، مزار عارفان بزرگی چون «بابا حسن سرخابی» در تاریخ تبریز نه فقط یک مدفن، بلکه نشانگر جغرافیای معنایی سرخاب و راهنمای رسیدن به مزار مفاخری چون خاقانی، ظهیر و قطران بوده است. سرخاب پیش از توسعهٔ ماشین‌زده، یک «چشم‌انداز پیوستهٔ معنوی و اکولوژیک» بود که کوه سرخگون عینالی را با قنات‌ها، باغ‌ها و دشت تبریز پیوند می‌داد.
اما بزرگراه‌ها و ساخت‌وسازهای ناهمگون دهه‌های اخیر، این پیوند ارگانیک را گسستند. فراموشی بابا حسن‌ها و پیران سرخاب, صرفاً از یاد بردن چند نام کهن نیست؛ بلکه نادیده‌انگاری «روح مکان» و گسستن رشتهٔ پیوندی است که پیشینیان ما میان شهر، طبیعت و حافظهٔ تاریخی برقرار کرده بودند.
تئوری‌های نوین منظر؛ وقتی خاک، حکمفرمای طرح می‌شود
برای خروج از بن‌بست کنونی، مدیریت شهری تبریز ناگزیر از عبور از رویکردهای تزئینی و بازگشت به مبانی نظریِ مرجع در طراحی محیط است:
«طراحی با طبیعت» (ایان مک‌هارگ): مک‌هارگ، معمار اسکاتلندی و بنیان‌گذار اکولوژی منظر معاصر در اثر مرجع طراحی با طبیعت نشان داد توسعهٔ اصیل نه در سرکوب زمین، بلکه در انطباق با ویژگی‌های زمین‌شناختی، پوشش خاک و مسیر آب‌های جاری است. در سرخاب، این دیدگاه ضامن توقف تسطیح‌های خشن، استفاده از گونه‌های بومی و کم‌آب‌بر آذربایجان و مهار طبیعی رواناب‌ها بر بستر شیب‌های عینالی است.
«شهرسازی منظرین و احیای پیاده‌مدار» (جیمز کورنر): کورنر، نظریه‌پرداز بریتانیایی و طراح پروژه جهانی «های‌لاین نیویورک»، منظر را «زیرساختی پویا و عامل پیوند حیات مدنی» می‌داند که شکاف‌های ناشی از توسعهٔ ماشین‌زده را ترمیم می‌کند. ایدهٔ او کلید اتصال مقبره‌الشعرا از یک جزیرهٔ محصور میان ترافیک به یک «کریدور ممتد پیاده و سبز» در امتداد دامنه‌های کوهستان است.
«منظر به مثابه پدیدار ادراکی» (دکتر سید امیر منصوری): منصوری، دانشیار دانشگاه تهران و نظریه‌پرداز برجستهٔ منظر در ایران، منظر را محصول تعامل «عینیت محیط و خاطرهٔ جمعی انسان» می‌داند و هشدار می‌دهد جداسازی اثر میراثی از بستر زیست‌محیطی‌اش به «قتل معنایی اثر» می‌انجامد. بازآفرینی سرخاب تنها زمانی تحقق می‌یابد که ادراک شهروند از این فضا، پیوستگی زندهٔ «خاک، کوه، شعر و حافظهٔ تاریخی» باشد، نه سردرگمی در دالان‌های بتنیِ بریده از بافت شهر.
نقشه راه ۵ مرحله‌ای برای گذار از حرف تا عمل
تحقق اکوپارک فرهنگی سرخاب نیازمند گذار از وعده‌ها به یک بستهٔ اجرایی شفاف در قالب ۵ گام است:
۱– منطقهٔ ویژهٔ پیاده‌محور: تصویب محدودهٔ پیرامونی مقبره‌الشعرا و امامزاده سیدحمزه به‌عنوان «زون آرامش پیاده» با ممنوعیت تردد خودرو و اولویت‌بخشی به حمل‌ونقل پاک.
۲– کریدور اتصال سبز: ایجاد مسیر پیوستهٔ پیاده‌مدار برای پیوند دادن دامنه‌های عینالی به آرامستان تاریخی بدون تقاطع‌های پرتنش خودرویی.
۳– بازمهندسی بستر اکولوژیک: حذف چمن‌کاری‌های پرمصرف و جایگزینی آن‌ها با گونه‌های گیاهی بومی و سیستم‌های پایدار مهار رواناب‌ها به الهام از الگوی مک‌هارگ.
۴– جداره‌های فعال فرهنگی: جلوگیری از تراکم‌فروشی و تبدیل پلاک‌های پیرامونی به فضاهای مکث، نگارخانه‌های روباز و کافه‌کتاب‌های محلی.
۵– دیده‌بان منظر و مشارکت مدنی: تأسیس کمیته‌ای متشکل از نخبگان دانشگاهی و معتمدان محله برای نظارت مستمر بر حسن اجرای طرح و صیانت از «روح مکان».
دوم دی؛ میثاق رستاخیز و آغاز یک پیمان تاریخی
آیین رونمایی از هزارۀ مقبره‌الشعرا در دوم دی‌ماه نباید تنها مجالی برای تشریفات گذرا یا قابی برای بریدن روبان‌ها باشد؛ نام «هزاره» بر این خاک مقدس سنگینی و سروری می‌کند؛ خاکی که خاقانی شروانی در هوای قدسی‌اش قصیده‌های جاودان سرود و شهریار شیرین‌سخن با آگاهی تاریخی وصیت کرد تا در آغوش پرمهر آن آرام گیرد. این روز فرخنده، شایسته است که نقطهٔ عطف بازتعریف جایگاه سرخاب در نقشه فرهنگی جهان اسلام و جهان ایرانی باشد.
رونمایی از این رویداد عظیم در دوم دی‌ماه، برترین و ماندگارترین فرصت است تا مدیریت شهری تبریز و همهٔ دستگاه‌های متولی، به‌جای گزارش‌های اداری معمول، از «سند چشم‌انداز اکوپارک فرهنگی سرخاب» رونمایی کنند؛ سندی که نشان دهد تبریز مصمم است:
آزادسازی حریم معنایی و اکولوژیک مقبره‌الشعرا را آغاز کند و پیرامون این حریم قدسی را به‌جای معابر پرتردد و پارکینگ‌های خودرویی، به پیاده‌راه‌های تنفس‌پذیر، خلوتگاه‌های تماشای کوه و بوستان‌های بومی پیوند زند؛
طرح جامع اتصال پیاده‌مدار سرخاب به دامنه‌های عینالی را با الهام از نظریه‌های روز شهرسازی منظر به مرحلهٔ اجرا برساند تا پیوند گسسته‌شدهٔ میان «کوه، شعر و خاک» پس از دهه‌ها دوباره ترمیم شود؛
پروژه‌ای برای بازآفرینی ارگانیک و مردمی محلهٔ تاریخی سرخاب بنیان نهد تا روح بابا حسن‌ها، اسدی‌ها و خاقانی‌ها، نه در حجم‌های سرد کالبدی، بلکه در ریه‌های تپنده و زیست مدنی این دیار بازدمیده شود.
«اکوپارک فرهنگی سرخاب» یک پروژهٔ تزئینی شهری نیست؛ بلکه مانیفست بالندگی و تجدید عهد تبریز با اصالت خویش در برابر توسعهٔ بی‌روح ماشین‌زده است. دوم دی‌ماه می‌تواند و باید در تاریخ ماندگار شود؛ روزی که تبریز تصمیم می‌گیرد خاک سرخ‌فام و پررمزوراز سرخاب را به بستری زنده از زندگی، شعر و طبیعت بدل سازد و نشان دهد که بزرگداشت یک هزاره تمدن، با شجاعت ساختن قرن‌های آینده آغاز می‌شود.
